(Konferencja #PDA, Perth, 11 listopada 2025)
Kate Heina jest terapeutką zajęciową pracującą z osobami neuroróżnorodnymi od 16 lat oraz mamą dziecka z profilem PDA. W swoim wystąpieniu koncentruje się na rozróżnieniu między kompetencją (capability) a pojemnością (capacity) oraz na dopasowywaniu oczekiwań do aktualnej dostępności regulacyjnej dziecka.
Punkt wyjścia
Wykład opiera się na założeniu Rossa Greene’a: “Kids do well if they can” - dzieci radzą sobie dobrze, kiedy mogą. Trudność nie jest tu interpretowana jako „celowa opozycja” (willful defiance), lecz jako sygnał, że aktualny poziom wymagań przekroczył dostępną w danym momencie pojemność. Zachowanie jest komunikatem o tym, czy dziecko radzi sobie z presją - zarówno zamierzoną, jak i niezamierzoną.
Układ nerwowy i bezpieczeństwo
Kate osadza to rozumowanie w neurobiologii, odwołując się do teorii poliwagalnej Stephena Porgesa oraz do pojęcia neurocepcji (neuroception) - automatycznego, nieświadomego monitorowania środowiska pod kątem bezpieczeństwa.
Ważne: autonomiczny układ nerwowy działa poza świadomą kontrolą. W tym ujęciu nie jest to decyzja, lecz stan fizjologiczny.
Gdy system wykrywa bezpieczeństwo (detects safety, czyli znajduje się in a state of safety), możliwy jest dostęp do funkcji wykonawczych: uczenia się, planowania, komunikacji i relacji. Gdy wykrywa zagrożenie (threat is detected), uruchamia się odpowiedź stresowa, a dostęp do „myślącej części mózgu” zostaje ograniczony.
U osób z profilem PDA system wykrywania zagrożenia bywa szczególnie wrażliwy. Wymagania, presja czasu, utrata kontroli czy naruszenie autonomii mogą zostać zarejestrowane jako sygnał zagrożenia.
Kumulatywny stres i „wiadro”
Kate odwołuje się do koncepcji kumulatywnego stresu, opisywanej m.in. przez Stuarta Shankera. Stres się sumuje. Metafora „wiadra” obrazuje całkowitą dostępną energię - czyli pojemność radzenia sobie z codziennymi wymaganiami.
Wymagania i presja działają jak odkręcony kran. Każde kolejne obciążenie wypełnia wiadro. Obciążenia się kumulują i stopniowo zawężają okno tolerancji (window of tolerance) - pojęcie używane m.in. przez Dana Siegela do opisu zakresu optymalnego pobudzenia.
Dopóki poziom obciążenia mieści się w oknie tolerancji, dziecko ma dostęp do swoich kompetencji. Gdy „wiadro” się przepełni, pojawia się przeciążenie - reakcje typu walka, ucieczka, zamrożenie (fight, flight, freeze) lub wycofanie (shutdown).
Kompetencja a pojemność
Kompetencja (capability) oznacza, że dana umiejętność istnieje.
Pojemność (capacity) oznacza, że w danym momencie dostępne są zasoby regulacyjne, by z tej umiejętności skorzystać. Ta sama osoba może jednego dnia mieć większą pojemność, a innego mniejszą - w zależności od zmęczenia, choroby, nagromadzonego stresu czy wcześniejszych obciążeń.
Umiejętności nie znikają. Mogą być czasowo niedostępne. W tym sensie chodzi o “can’t, not won’t” - nie „nie chce”, lecz „nie może”. Pojemność zależy od aktualnego stanu systemu nerwowego, a nie od siły woli.
Dopasowywanie oczekiwań (aligning expectations)
Jeśli pojemność jest zmienna, oczekiwania również muszą być elastyczne. Kate używa pojęcia aligning expectations - dopasowywania oczekiwań do aktualnej dostępnej pojemności.
To przejście od zwiększania presji do dostosowywania wymagań do aktualnego stanu regulacyjnego. W praktyce oznacza to rozpoznawanie, ile „kosztują” poszczególne zadania i kiedy warto wspierać dziecko w podjęciu trudniejszego zadania (reach up), a kiedy redukować wymagania (drop).
Trzy poziomy pojemności
Kate proponuje trzy orientacyjne poziomy pojemności:
1. Bardzo niska pojemność / okres regeneracji (Very low capacity / Recovery)
Pojemność jest znacząco ograniczona. Funkcjonowanie koncentruje się na podstawowej samoopiece i najbezpieczniejszym środowisku. Oczekiwania są minimalne. Proces odbudowy wymaga czasu i nie może być przyspieszany.
2. Stabilność (Stability)
Umiarkowana pojemność. Możliwe jest stopniowe rozszerzanie bezpiecznych osób, miejsc i aktywności.
3. Dni zwiększonej pojemności (Stretch days)
Czas zwiększonej pojemności, gdy możliwe są bardziej obciążające aktywności. Wymaga wcześniejszego ograniczenia innych obciążeń oraz znaczącej regeneracji po fakcie.
Poziomy są płynne i mogą się zmieniać w obu kierunkach.
Monitorowanie „tu i teraz”
Oprócz ogólnej pojemności istotne jest bieżące sprawdzanie, czy dziecko mieści się jeszcze w swoim oknie tolerancji. Pytanie brzmi: czy zbliżamy się do punktu przeciążenia (tipping point of overwhelm)?
Wczesne sygnały spadku pojemności mogą obejmować:
- odwlekanie,
- wycofanie w fantazję,
- wzrost wrażliwości sensorycznej,
- zwiększoną potrzebę kontroli,
- zmiany w komunikacji,
- zwiększoną ruchliwość i napięcie fizyczne.
Decyzja w danym momencie dotyczy tego, czy wspierać reach up, czy zastosować drop. Nie jest to ścisła procedura ani algorytm, lecz proces wymagający uważności i dostrojenia.
Zakończenie
Równoważenie kompetencji i pojemności nie jest proste. Błędy są nieuniknione. Założeniem pozostaje zaufanie: dziecko zrobi rzeczy wtedy, gdy będzie mogło - nie wtedy, gdy presja stanie się wystarczająca.
PS. Do kogo odwołuje się Kate Heina?
Ross W. Greene
Psycholog kliniczny, twórca modelu Collaborative & Proactive Solutions (CPS). Autor hasła „Kids do well if they can”, które zakłada, że trudne zachowanie wynika z brakujących umiejętności lub przeciążenia, a nie ze złej woli dziecka.
Stephen Porges
Neurofizjolog, twórca teorii poliwagalnej. Opisuje, w jaki sposób autonomiczny układ nerwowy reaguje na sygnały bezpieczeństwa i zagrożenia oraz jak te reakcje wpływają na dostęp do funkcji poznawczych i relacyjnych.
Dan Siegel
Psychiatra i badacz integracji interpersonalnej. Spopularyzował pojęcie „okna tolerancji” (window of tolerance), opisujące zakres pobudzenia, w którym możliwe jest optymalne funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne.
Stuart Shanker
Psycholog rozwojowy zajmujący się samoregulacją. Opisuje stres jako zjawisko kumulatywne i podkreśla, że zachowanie jest wskaźnikiem poziomu obciążenia systemu nerwowego.